Sự thay thế của Thông tư 99/2025/TT-BTC đối với các quy định cũ đã tạo ra một cuộc cải tổ lớn trong công tác hạch toán kế toán tại Việt Nam. Đối với các doanh nghiệp sản xuất, xây lắp và cung cấp dịch vụ, Tài khoản 154 (Chi phí sản xuất, kinh doanh dở dang) luôn là một trong những tài khoản phức tạp và quan trọng nhất để xác định giá thành sản phẩm. Việc nắm vững nguyên tắc kế toán Tài khoản 154 theo khuôn khổ pháp lý mới không chỉ giúp doanh nghiệp phản ánh đúng tình hình tài chính mà còn tránh được những sai sót rủi ro khi thanh tra thuế.
Bài viết dưới đây của Pháp chế ICA sẽ phân tích chuyên sâu và chi tiết nhất về cách vận hành tài khoản này theo Thông tư 99/2025/TT-BTC.
Tổng quan về Tài khoản 154 (Chi phí sản xuất, kinh doanh dở dang)
Trước khi đi sâu vào các nguyên tắc kế toán Tài khoản 154, những người làm công tác tài chính cần hiểu rõ bản chất của tài khoản này.
Tài khoản 154 được dùng để tổng hợp toàn bộ chi phí phát sinh trong quá trình sản xuất sản phẩm, thực hiện cung cấp dịch vụ hoặc thi công xây lắp. Mục đích cuối cùng của việc tập hợp này là để phục vụ cho việc tính giá thành thực tế của sản phẩm, dịch vụ đã hoàn thành trong kỳ kế toán.
Tài khoản này đóng vai trò như một “trạm trung chuyển”. Mọi chi phí nguyên vật liệu, chi phí nhân công và chi phí sản xuất chung đều được đổ về đây trước khi kết chuyển để hình thành nên giá trị của thành phẩm (Tài khoản 155) hoặc giá vốn hàng bán (Tài khoản 632).
Nguyên tắc kế toán Tài khoản 154 theo Thông tư 99/2025/TT-BTC
Kế thừa những ưu điểm của chế độ cũ và tinh gọn hóa để phù hợp với thông lệ quốc tế, Thông tư 99/2025/TT-BTC quy định rất chặt chẽ về nguyên tắc kế toán Tài khoản 154. Dưới đây là những nguyên tắc cốt lõi mang tính bắt buộc mà mọi kế toán viên phải tuân thủ:
Phản ánh đúng giới hạn chi phí
Tài khoản 154 chỉ được phép phản ánh những chi phí thực tế phát sinh có liên quan TRỰC TIẾP đến quá trình sản xuất sản phẩm hoặc cung cấp dịch vụ trong kỳ. Những chi phí này thường bao gồm:
- Chi phí nguyên liệu, vật liệu trực tiếp (Tài khoản 621).
- Chi phí nhân công trực tiếp (Tài khoản 622).
- Chi phí sử dụng máy thi công (Tài khoản 623 – đối với doanh nghiệp xây lắp).
- Chi phí sản xuất chung (Tài khoản 627) đã được phân bổ hợp lý.
Các khoản tuyệt đối KHÔNG hạch toán vào Tài khoản 154
Đây là nguyên tắc kế toán Tài khoản 154 rất dễ bị nhầm lẫn. Thông tư 99/2025/TT-BTC nghiêm cấm việc đưa các khoản sau đây vào giá thành sản xuất (TK 154):
- Chi phí bán hàng (Tài khoản 641) và Chi phí quản lý doanh nghiệp (Tài khoản 642).
- Các chi phí tài chính (như lãi vay), trừ trường hợp chi phí lãi vay đủ điều kiện vốn hóa theo chuẩn mực kế toán.
- Chi phí nguyên vật liệu, nhân công và chi phí sản xuất chung phát sinh trên mức bình thường (hao hụt bất thường, lãng phí do quản lý kém). Những khoản vượt định mức này phải được kết chuyển thẳng vào Giá vốn hàng bán (Tài khoản 632) trong kỳ, không được treo lại ở chi phí dở dang.
Nguyên tắc hạch toán chi tiết
Kế toán phải mở sổ chi tiết Tài khoản 154 theo từng đối tượng tập hợp chi phí. Tùy thuộc vào đặc thù của doanh nghiệp, đối tượng này có thể là:
- Từng loại sản phẩm, nhóm sản phẩm.
- Từng phân xưởng, giai đoạn công nghệ sản xuất.
- Từng hợp đồng dịch vụ, từng công trình, hạng mục công trình xây lắp. Sự chi tiết này là cơ sở duy nhất để phân bổ chi phí chính xác và tính giá thành thực tế cho từng đối tượng một cách minh bạch.
Kết cấu và nội dung ghi chép của Tài khoản 154
Để áp dụng đúng nguyên tắc kế toán Tài khoản 154, bạn cần nắm rõ kết cấu chữ T của tài khoản này:
Bên Nợ:
- Kết chuyển chi phí nguyên liệu, vật liệu trực tiếp phát sinh trong kỳ.
- Kết chuyển chi phí nhân công trực tiếp tham gia vào quá trình sản xuất.
- Kết chuyển chi phí sản xuất chung (sau khi đã phân bổ).
- Trị giá sản phẩm hỏng không thể sửa chữa (phần chi phí thực tế đã tiêu hao).
Bên Có:
- Giá thành thực tế của sản phẩm đã sản xuất hoàn thành nhập kho (Nợ TK 155 / Có TK 154).
- Giá thành thực tế của dịch vụ đã hoàn thành bàn giao cho khách hàng (Nợ TK 632 / Có TK 154).
- Trị giá phế liệu thu hồi từ quá trình sản xuất.
- Giá trị sản phẩm dở dang cuối kỳ chuyển sang kỳ sau (nếu doanh nghiệp chọn phương pháp kiểm kê định kỳ).
Số dư Nợ cuối kỳ: Phản ánh chi phí thực tế của sản phẩm, dịch vụ, hoặc công trình xây lắp đang còn dở dang, chưa hoàn thành vào thời điểm khóa sổ lập báo cáo tài chính.
Áp dụng nguyên tắc Tài khoản 154 cho từng lĩnh vực đặc thù
Tính linh hoạt của Thông tư 99/2025/TT-BTC cho phép doanh nghiệp vận dụng nguyên tắc kế toán Tài khoản 154 phù hợp với lĩnh vực kinh doanh của mình:
Đối với ngành công nghiệp sản xuất
Doanh nghiệp sản xuất cần xác định rõ phương pháp đánh giá sản phẩm dở dang cuối kỳ (theo chi phí nguyên vật liệu trực tiếp, theo sản lượng ước tính tương đương, hoặc theo định mức). Tài khoản 154 phải được hạch toán tách biệt cho từng dây chuyền hoặc từng lô hàng hóa. Nếu trong kỳ có phát sinh sản phẩm phụ, trị giá sản phẩm phụ thu hồi phải được ghi giảm chi phí sản xuất (ghi Có TK 154).
Đối với ngành thương mại, dịch vụ
Trong lĩnh vực cung cấp dịch vụ (tư vấn, kế toán, du lịch, nhà hàng…), Tài khoản 154 chủ yếu tập hợp chi phí nhân công trực tiếp (lương nhân viên thực hiện dịch vụ) và các chi phí dụng cụ, khấu hao tài sản phục vụ trực tiếp cho hợp đồng đó. Khi dịch vụ hoàn thành và phát hành hóa đơn, toàn bộ số dư 154 của hợp đồng đó được kết chuyển thẳng sang Giá vốn (Tài khoản 632), không qua Tài khoản 155 (Thành phẩm).
Đối với ngành xây lắp
Ngành xây dựng có đặc thù công trình kéo dài qua nhiều năm tài chính. Nguyên tắc kế toán Tài khoản 154 yêu cầu doanh nghiệp xây lắp phải tập hợp chi phí theo từng công trình, hạng mục công trình. Chi phí máy thi công (TK 623) là một yếu tố cấu thành quan trọng phải được kết chuyển vào bên Nợ TK 154. Nếu nhà thầu bàn giao công trình theo từng giai đoạn, kế toán phải xác định giá trị khối lượng dở dang tương ứng để treo lại trên số dư tài khoản này.
Lưu ý quan trọng giúp hạn chế rủi ro thanh tra thuế
Rất nhiều doanh nghiệp bị xuất toán chi phí và truy thu thuế TNDN do vi phạm nguyên tắc kế toán Tài khoản 154. Dưới đây là những “điểm mù” cần tránh:
- Treo chi phí dở dang ảo: Không được phép “ngâm” chi phí trên Tài khoản 154 để điều tiết lợi nhuận. Nếu hợp đồng đã thanh lý hoặc sản phẩm đã bán, bắt buộc phải kết chuyển sang giá vốn.
- Phân bổ chi phí sản xuất chung không hợp lý: Tiêu thức phân bổ chi phí sản xuất chung (theo giờ công, theo chi phí nguyên vật liệu…) phải được quy định rõ trong quy chế tài chính và áp dụng nhất quán trong suốt năm tài chính.
- Chứng từ không hợp lệ: Mọi khoản mục chi phí cấu thành nên số dư Tài khoản 154 phải có đầy đủ hóa đơn, chứng từ hợp pháp chứng minh.
Việc tuân thủ nghiêm ngặt nguyên tắc kế toán Tài khoản 154 theo Thông tư 99/2025/TT-BTC là chìa khóa để doanh nghiệp xây dựng một hệ thống báo cáo tài chính minh bạch, phản ánh trung thực giá trị tài sản dở dang và kết quả kinh doanh.
Hy vọng qua bài viết chuyên sâu này, các kế toán viên đã nắm vững cách thức tập hợp, phân bổ và kết chuyển chi phí để áp dụng hiệu quả vào mô hình hoạt động thực tế của doanh nghiệp mình.
Mời bạn xem thêm:
